Efe
New member
Bağlama ve Türk halk müziğiyle ilgili konuşmalarda duyulan kavramlardan biri de sağır perdedir. Bu ifade, bazı geleneksel icralarda kullanılan, standart nota adlandırmalarıyla açıklanması her zaman kolay olmayan mikrotonal ses bölgeleriyle ilişkilidir.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Saz maddesinde, bazı yöresel sazlarda “sağır perde” olarak adlandırılan mikrotonların bulunmadığı; buna rağmen icracının bu sesleri söylediği ezgiden hareketle ortaya çıkarabildiği belirtilir. Aynı kaynak, bazı şehir çevrelerinde makam müziğinin etkisiyle bir oktav içindeki mikrotonların saz sapında daha fazla yer bulabildiğini açıklar.
Burada dikkat çekici olan nokta, müzik geleneğinin her zaman standart bir perde şablonundan ibaret olmamasıdır. Bir yörede ustanın kulağına ve ezgi geleneğine dayanan ses kullanımı, başka bir yörede farklı perde bağlarıyla veya farklı bir icra yaklaşımıyla karşılanabilir.
Örneğin bir halk müziği icracısı, yöresinden öğrendiği bir ezgide belirli bir sesi, eğitimde kullandığı standart perde pozisyonundan biraz farklı duyabilir. Bu durum hemen yanlış çalmak olarak değerlendirilmemelidir. Önce icranın hangi geleneğe dayandığı, eserin hangi ses anlayışıyla aktarıldığı ve farkın bilinçli bir müzikal tercih olup olmadığı araştırılmalıdır.
Elbette her farklı seslendirme doğru kabul edilemez. Akort hatası, yanlış perde konumu ve kontrolsüz parmak basıncı da sesin değişmesine yol açabilir. Ustalık, bu farkları birbirinden ayırabilmeyi gerektirir.
Bence burada en değerli yaklaşım, ölçüm cihazlarını ve geleneksel kulak eğitimini birbirine rakip görmek yerine birlikte kullanmaktır. Akort cihazı bir sesin frekansını karşılaştırmak için yardımcı olabilir; ancak bir yöre tavrının bütün karakterini tek başına açıklayamaz.
[ B ][ color=blue ][ size=4 ]5. Perde Ayarı Nasıl Yapılır? Sazın Sesini Etkileyen Teknik Ayrıntılar[ /color ][ /B ]
Bir bağlamanın perde sistemi, çalgının ses kalitesini ve çalınabilirliğini doğrudan etkiler. Perdelerin doğru konumlandırılması, tellerin uygun yüksekliğe sahip olması ve akordun düzgün yapılması birlikte değerlendirilmelidir.
Millî Eğitim Bakanlığının Bağlama Ailesi Perde ve Genel Ayarları modülünde, perde bağlama ve perde taksimatı ayrı uygulamalar olarak ele alınır. Eğitim materyalinde sargı perdelerin sap çevresine misina veya bağırsak ipliği sarılarak oluşturulduğu, gömme perdelerin ise sap üzerinde açılan yuvalara yerleştirildiği açıklanır. Sargı perdelerin önemli avantajlarından biri, gerektiğinde konumlarının değiştirilerek ayarlanabilmesidir. Sabit gömme perdelerde ise sonradan konum değiştirmek çok daha zordur.
Perde ayarının mantığını anlamak için tel uzunluğuna bakalım.
MEB modülünde, örnek bir perde hesaplama yönteminde kullanılan sabit katsayı 0,9438747 olarak verilir. Bu katsayı, belirli bir hesaplama yönteminde tel uzunluğuyla çarpılarak bir sonraki perde konumunun bulunmasında kullanılır. Örneğin 64,8 santimetrelik bir tel uzunluğu için ilk hesaplama:
64,8 × 0,9438747 ≈ 61,16 cm
sonucunu verir. Bu değer, modüldeki yöntemde referans alınan noktaya göre hesaplanan mesafedir; doğrudan bütün bağlamalarda kullanılabilecek evrensel bir perde ölçüsü değildir.
Ayrıca bu tür hesaplamalar, belirli bir ses sistemine göre perde konumlarını belirlemek için kullanılır. Geleneksel Türk müziğinin bütün mikrotonal ihtiyaçlarının tek bir matematiksel şablonla karşılanacağı düşünülmemelidir.
Perde ayarında dikkat edilmesi gereken temel noktalar şunlardır:
- Perde bağlarının kaymaması ve yeterince sağlam olması gerekir.
- Perdelerin konumları, sazın tel boyuna ve hedeflenen ses sistemine uygun olmalıdır.
- Tel yüksekliği, çalarken gereksiz kuvvet uygulamayı gerektirmeyecek şekilde ayarlanmalıdır.
- Perdeye basıldığında oluşan ses, mümkünse açık tel ve akort cihazı yardımıyla karşılaştırılmalıdır.
- Farklı makamlar veya yöresel ezgiler çalışılıyorsa yalnızca standart ölçülere değil, eserin geleneksel icrasına da dikkat edilmelidir.
Bu işlemler birbirini tamamlar. Örneğin perde doğru yerde olsa bile telin yüksekliği fazla olduğunda, tele basarken uygulanan kuvvet sesin tizleşmesine neden olabilir. Böyle bir durumda sorun yalnızca perde konumunda aranırsa gereksiz ayarlamalar yapılabilir.
Bu nedenle yeni başlayanların perde yerlerini rastgele değiştirmek yerine önce akort, tel yüksekliği ve parmak tekniğini kontrol etmeleri daha sağlıklı bir yöntemdir.
[ B ][ color=blue ][ size=4 ]6. Gerçek Bir Araştırma Örneği: Misket Türkülerinde Perde Dizilimi[ /color ][ /B ]
Perde sisteminin uygulamadaki önemini gösteren araştırmalardan biri, Sami Emrah Gerekten ve Attila Özdek'in 2020 yılında yayımlanan Bağlamada Türkülere Dayalı Misket Düzeni Öğretimi İçin Perde Dizilimi Temelli Bir Repertuvar Önerisi başlıklı çalışmasıdır.
Araştırmacılar, TRT Türk Halk Müziği repertuvarında fa diyez karar sesiyle notaya alınmış 62 eseri incelemiştir. Eserlerin notaları yeniden değerlendirilmiş, ulaşılabilen ses kayıtlarından yararlanılmış ve bazı türkülerin kaynak kişileriyle görüşmeler yapılmıştır.
Çalışmanın sonucunda, incelenen 62 eser için 20 farklı perde dizilimi türü tespit edilmiştir. Bu, örneklemdeki eserlerin aynı perde düzenini tekrar etmekten ibaret olmadığını gösteren önemli bir bulgudur. Ancak 20 farklı türün her birinin eşit sayıda eser içerdiği veya bu sonuçların bütün Türk halk müziği repertuvarına genellenebileceği söylenemez.
Kaynak: Gerekten, S. E. ve Özdek, A. (2020), Online Journal of Music Sciences, 5(2), 103–134. Makalenin tam künyesi ve özeti.
Bu araştırmadan çıkarılabilecek pratik sonuç şudur: Aynı karar sesine sahip eserler, aynı perde dizilimini kullanmak zorunda değildir.
Bir öğrenciye yalnızca tek bir türkü üzerinden perde yerlerini öğretmek, o eseri çalmasını sağlayabilir. Fakat başka bir türküye geçtiğinde farklı perde ilişkileriyle karşılaşabilir. Bu nedenle perde eğitiminin yalnızca parmak numaraları üzerinden yürütülmesi yeterli değildir.
Daha etkili bir yaklaşım, benzer perde ilişkilerine sahip eserleri bir arada çalışmak ve ardından farklı dizilimler içeren örneklere geçmektir. Böylece öğrenci hem parmak alışkanlığı kazanır hem de ezginin yapısını dinleyerek anlamayı öğrenir.
Burada müzik eğitimi ile bilişsel öğrenme arasında da bir ilişki vardır. Tekrar, hareket koordinasyonu ve işitsel geri bildirim birlikte çalıştığında öğrenci yalnızca bir hareketi ezberlemez; hangi hareketin hangi sesi ürettiğini de öğrenir.
[ B ][ color=blue ][ size=4 ]7. Sazda Perde ile Duygu Arasındaki İlişki[ /color ][ /B ]
Bir türkünün insanda uyandırdığı duyguyu yalnızca sözlerine bağlamak doğru olmaz. Ezginin hareketi, ritmi, ses aralıkları, icra biçimi ve dinleyicinin kişisel deneyimleri de bu duyguda rol oynar.
Örneğin bir ayrılık türküsünü düşünelim. Eserin sözleri ayrılığı anlatırken ezginin belirli seslere yönelmesi, bazı seslerde uzaması veya icracının sesi hafifçe esnetmesi dinleyicide farklı bir etki oluşturabilir. Bu etkinin tek nedeni perde değildir; ancak perde, melodinin kurulmasını sağlayan temel unsurlardan biridir.
Aynı şekilde hareketli bir halk oyununda kullanılan ezginin ritmik yapısı ve ses ilişkileri, müziğin enerjisini destekleyebilir. Burada da perde sistemi tek başına bütün duygusal etkiyi açıklamaz; ritim, tempo, tını ve icra tavrıyla birlikte çalışır.
Bu noktada kadınların ve erkeklerin müziğe yaklaşımını kesin kalıplarla ayırmak yerine farklı dinleme amaçlarını değerlendirmek daha anlamlıdır. Bazı dinleyiciler bir türkünün hikâyesine, aile anılarına ve duygusal çağrışımlarına odaklanırken bazıları parmak tekniğini, perde doğruluğunu, akort düzenini ve icranın teknik başarısını öne çıkarabilir. Bu farklılıklar cinsiyete özgü sabit özellikler değildir; kişisel deneyime, müzik eğitimine ve ilgi alanlarına göre değişir.
Üstelik bu iki yaklaşım birbirini dışlamaz. Bir icracı, bir yandan perdenin doğru ses vermesine dikkat ederken diğer yandan türkünün taşıdığı duyguyu dinleyiciye aktarmaya çalışabilir. Teknik doğruluk ile duygusal anlatım arasında zorunlu bir karşıtlık yoktur.
Bana göre sazın en güzel taraflarından biri de burada ortaya çıkar: Teknik bilgi, müzikal ifadenin önüne geçmek zorunda değildir. Aksine, perde sistemini daha iyi anlayan kişi, hangi sesleri neden tercih ettiğini daha bilinçli değerlendirebilir.
[ B ][ color=blue ][ size=4 ]8. Perde Öğrenirken Yapılan Hatalar ve Pratik Çözüm Önerileri[ /color ][ /B ]
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Saz maddesinde, bazı yöresel sazlarda “sağır perde” olarak adlandırılan mikrotonların bulunmadığı; buna rağmen icracının bu sesleri söylediği ezgiden hareketle ortaya çıkarabildiği belirtilir. Aynı kaynak, bazı şehir çevrelerinde makam müziğinin etkisiyle bir oktav içindeki mikrotonların saz sapında daha fazla yer bulabildiğini açıklar.
Burada dikkat çekici olan nokta, müzik geleneğinin her zaman standart bir perde şablonundan ibaret olmamasıdır. Bir yörede ustanın kulağına ve ezgi geleneğine dayanan ses kullanımı, başka bir yörede farklı perde bağlarıyla veya farklı bir icra yaklaşımıyla karşılanabilir.
Örneğin bir halk müziği icracısı, yöresinden öğrendiği bir ezgide belirli bir sesi, eğitimde kullandığı standart perde pozisyonundan biraz farklı duyabilir. Bu durum hemen yanlış çalmak olarak değerlendirilmemelidir. Önce icranın hangi geleneğe dayandığı, eserin hangi ses anlayışıyla aktarıldığı ve farkın bilinçli bir müzikal tercih olup olmadığı araştırılmalıdır.
Elbette her farklı seslendirme doğru kabul edilemez. Akort hatası, yanlış perde konumu ve kontrolsüz parmak basıncı da sesin değişmesine yol açabilir. Ustalık, bu farkları birbirinden ayırabilmeyi gerektirir.
Bence burada en değerli yaklaşım, ölçüm cihazlarını ve geleneksel kulak eğitimini birbirine rakip görmek yerine birlikte kullanmaktır. Akort cihazı bir sesin frekansını karşılaştırmak için yardımcı olabilir; ancak bir yöre tavrının bütün karakterini tek başına açıklayamaz.
[ B ][ color=blue ][ size=4 ]5. Perde Ayarı Nasıl Yapılır? Sazın Sesini Etkileyen Teknik Ayrıntılar[ /color ][ /B ]
Bir bağlamanın perde sistemi, çalgının ses kalitesini ve çalınabilirliğini doğrudan etkiler. Perdelerin doğru konumlandırılması, tellerin uygun yüksekliğe sahip olması ve akordun düzgün yapılması birlikte değerlendirilmelidir.
Millî Eğitim Bakanlığının Bağlama Ailesi Perde ve Genel Ayarları modülünde, perde bağlama ve perde taksimatı ayrı uygulamalar olarak ele alınır. Eğitim materyalinde sargı perdelerin sap çevresine misina veya bağırsak ipliği sarılarak oluşturulduğu, gömme perdelerin ise sap üzerinde açılan yuvalara yerleştirildiği açıklanır. Sargı perdelerin önemli avantajlarından biri, gerektiğinde konumlarının değiştirilerek ayarlanabilmesidir. Sabit gömme perdelerde ise sonradan konum değiştirmek çok daha zordur.
Perde ayarının mantığını anlamak için tel uzunluğuna bakalım.
MEB modülünde, örnek bir perde hesaplama yönteminde kullanılan sabit katsayı 0,9438747 olarak verilir. Bu katsayı, belirli bir hesaplama yönteminde tel uzunluğuyla çarpılarak bir sonraki perde konumunun bulunmasında kullanılır. Örneğin 64,8 santimetrelik bir tel uzunluğu için ilk hesaplama:
64,8 × 0,9438747 ≈ 61,16 cm
sonucunu verir. Bu değer, modüldeki yöntemde referans alınan noktaya göre hesaplanan mesafedir; doğrudan bütün bağlamalarda kullanılabilecek evrensel bir perde ölçüsü değildir.
Ayrıca bu tür hesaplamalar, belirli bir ses sistemine göre perde konumlarını belirlemek için kullanılır. Geleneksel Türk müziğinin bütün mikrotonal ihtiyaçlarının tek bir matematiksel şablonla karşılanacağı düşünülmemelidir.
Perde ayarında dikkat edilmesi gereken temel noktalar şunlardır:
- Perde bağlarının kaymaması ve yeterince sağlam olması gerekir.
- Perdelerin konumları, sazın tel boyuna ve hedeflenen ses sistemine uygun olmalıdır.
- Tel yüksekliği, çalarken gereksiz kuvvet uygulamayı gerektirmeyecek şekilde ayarlanmalıdır.
- Perdeye basıldığında oluşan ses, mümkünse açık tel ve akort cihazı yardımıyla karşılaştırılmalıdır.
- Farklı makamlar veya yöresel ezgiler çalışılıyorsa yalnızca standart ölçülere değil, eserin geleneksel icrasına da dikkat edilmelidir.
Bu işlemler birbirini tamamlar. Örneğin perde doğru yerde olsa bile telin yüksekliği fazla olduğunda, tele basarken uygulanan kuvvet sesin tizleşmesine neden olabilir. Böyle bir durumda sorun yalnızca perde konumunda aranırsa gereksiz ayarlamalar yapılabilir.
Bu nedenle yeni başlayanların perde yerlerini rastgele değiştirmek yerine önce akort, tel yüksekliği ve parmak tekniğini kontrol etmeleri daha sağlıklı bir yöntemdir.
[ B ][ color=blue ][ size=4 ]6. Gerçek Bir Araştırma Örneği: Misket Türkülerinde Perde Dizilimi[ /color ][ /B ]
Perde sisteminin uygulamadaki önemini gösteren araştırmalardan biri, Sami Emrah Gerekten ve Attila Özdek'in 2020 yılında yayımlanan Bağlamada Türkülere Dayalı Misket Düzeni Öğretimi İçin Perde Dizilimi Temelli Bir Repertuvar Önerisi başlıklı çalışmasıdır.
Araştırmacılar, TRT Türk Halk Müziği repertuvarında fa diyez karar sesiyle notaya alınmış 62 eseri incelemiştir. Eserlerin notaları yeniden değerlendirilmiş, ulaşılabilen ses kayıtlarından yararlanılmış ve bazı türkülerin kaynak kişileriyle görüşmeler yapılmıştır.
Çalışmanın sonucunda, incelenen 62 eser için 20 farklı perde dizilimi türü tespit edilmiştir. Bu, örneklemdeki eserlerin aynı perde düzenini tekrar etmekten ibaret olmadığını gösteren önemli bir bulgudur. Ancak 20 farklı türün her birinin eşit sayıda eser içerdiği veya bu sonuçların bütün Türk halk müziği repertuvarına genellenebileceği söylenemez.
Kaynak: Gerekten, S. E. ve Özdek, A. (2020), Online Journal of Music Sciences, 5(2), 103–134. Makalenin tam künyesi ve özeti.
Bu araştırmadan çıkarılabilecek pratik sonuç şudur: Aynı karar sesine sahip eserler, aynı perde dizilimini kullanmak zorunda değildir.
Bir öğrenciye yalnızca tek bir türkü üzerinden perde yerlerini öğretmek, o eseri çalmasını sağlayabilir. Fakat başka bir türküye geçtiğinde farklı perde ilişkileriyle karşılaşabilir. Bu nedenle perde eğitiminin yalnızca parmak numaraları üzerinden yürütülmesi yeterli değildir.
Daha etkili bir yaklaşım, benzer perde ilişkilerine sahip eserleri bir arada çalışmak ve ardından farklı dizilimler içeren örneklere geçmektir. Böylece öğrenci hem parmak alışkanlığı kazanır hem de ezginin yapısını dinleyerek anlamayı öğrenir.
Burada müzik eğitimi ile bilişsel öğrenme arasında da bir ilişki vardır. Tekrar, hareket koordinasyonu ve işitsel geri bildirim birlikte çalıştığında öğrenci yalnızca bir hareketi ezberlemez; hangi hareketin hangi sesi ürettiğini de öğrenir.
[ B ][ color=blue ][ size=4 ]7. Sazda Perde ile Duygu Arasındaki İlişki[ /color ][ /B ]
Bir türkünün insanda uyandırdığı duyguyu yalnızca sözlerine bağlamak doğru olmaz. Ezginin hareketi, ritmi, ses aralıkları, icra biçimi ve dinleyicinin kişisel deneyimleri de bu duyguda rol oynar.
Örneğin bir ayrılık türküsünü düşünelim. Eserin sözleri ayrılığı anlatırken ezginin belirli seslere yönelmesi, bazı seslerde uzaması veya icracının sesi hafifçe esnetmesi dinleyicide farklı bir etki oluşturabilir. Bu etkinin tek nedeni perde değildir; ancak perde, melodinin kurulmasını sağlayan temel unsurlardan biridir.
Aynı şekilde hareketli bir halk oyununda kullanılan ezginin ritmik yapısı ve ses ilişkileri, müziğin enerjisini destekleyebilir. Burada da perde sistemi tek başına bütün duygusal etkiyi açıklamaz; ritim, tempo, tını ve icra tavrıyla birlikte çalışır.
Bu noktada kadınların ve erkeklerin müziğe yaklaşımını kesin kalıplarla ayırmak yerine farklı dinleme amaçlarını değerlendirmek daha anlamlıdır. Bazı dinleyiciler bir türkünün hikâyesine, aile anılarına ve duygusal çağrışımlarına odaklanırken bazıları parmak tekniğini, perde doğruluğunu, akort düzenini ve icranın teknik başarısını öne çıkarabilir. Bu farklılıklar cinsiyete özgü sabit özellikler değildir; kişisel deneyime, müzik eğitimine ve ilgi alanlarına göre değişir.
Üstelik bu iki yaklaşım birbirini dışlamaz. Bir icracı, bir yandan perdenin doğru ses vermesine dikkat ederken diğer yandan türkünün taşıdığı duyguyu dinleyiciye aktarmaya çalışabilir. Teknik doğruluk ile duygusal anlatım arasında zorunlu bir karşıtlık yoktur.
Bana göre sazın en güzel taraflarından biri de burada ortaya çıkar: Teknik bilgi, müzikal ifadenin önüne geçmek zorunda değildir. Aksine, perde sistemini daha iyi anlayan kişi, hangi sesleri neden tercih ettiğini daha bilinçli değerlendirebilir.
[ B ][ color=blue ][ size=4 ]8. Perde Öğrenirken Yapılan Hatalar ve Pratik Çözüm Önerileri[ /color ][ /B ]